Was Feyenoord zorgvuldig genoeg bij het verlengen van failliete sponsor Knaken?

Vorige week werd Knaken Cryptohandel B.V. door de rechtbank Rotterdam failliet verklaard. Het cryptobedrijf was sinds 2021 als partner aan Feyenoord verbonden. De samenwerking ging verder dan alleen reclame langs het veld: Knaken kreeg via Feyenoord toegang tot een groot publiek, organiseerde acties voor supporters en ontwikkelde samen met de club een betaalmogelijkheid waarmee seizoenkaarten met cryptovaluta konden worden afgerekend. In juli 2024 was Feyenoord nog zo enthousiast over de samenwerking dat de overeenkomst met drie jaar werd verlengd.

Twee jaar later ziet de wereld er heel anders uit. Volgens het Openbaar Ministerie ontbreekt ongeveer zeven miljoen euro aan tegoeden van klanten en staat vast dat Knaken te weinig vermogen heeft om alle klanten volledig te betalen. De FIOD doet onderzoek naar mogelijke strafbare feiten.

Feyenoord kan vanzelfsprekend niet verantwoordelijk worden gehouden voor alles wat zich binnen Knaken heeft afgespeeld. De vraag die na het faillissement wel mag worden gesteld, is of de club er in juli 2024 verstandig aan deed de samenwerking voort te zetten en zelfs verder te intensiveren. Was er voldoende onderzoek gedaan naar de financiële positie van Knaken? En is Feyenoord zorgvuldig genoeg geweest door het bedrijf tegenover zijn eigen supporters als een veilige partij te presenteren?

Handelen én bewaren van cryptovaluta
Knaken werd in 2017 opgericht als handelsplatform voor cryptovaluta. Klanten konden er euro's omzetten in onder meer bitcoin en ethereum, cryptomunten verkopen en hun cryptovaluta laten bewaren. Daarmee liepen zij niet alleen het bekende risico dat hun cryptomunten in waarde konden dalen. Zij waren ook afhankelijk van Knaken zelf. Wie zijn digitale munten bij een cryptodienstverlener laat bewaren, moet erop kunnen vertrouwen dat die onderneming financieel gezond blijft, de administratie op orde heeft, aan de regelgeving blijft voldoen en ervoor zorgt dat klanttegoeden daadwerkelijk beschikbaar blijven.

Dat ook het handelsplatform zelf een risico kon vormen, was in de zomer van 2024 al ruimschoots bekend. In 2022 en 2023 waren meerdere grote cryptoplatforms in problemen gekomen of failliet gegaan. Het bekendste voorbeeld was FTX, destijds een van de grootste cryptobeurzen ter wereld. Het platform stortte in november 2022 in nadat klanten massaal hun tegoeden probeerden op te nemen. Ook bij cryptobedrijven als Celsius, Voyager Digital en BlockFi konden klanten tijdens de problemen niet of niet volledig over hun tegoeden beschikken. Een cryptomunt kon dus zijn waarde behouden of zelfs stijgen, terwijl een klant er toch niet meer bij kon doordat het platform in financiële problemen verkeerde. Voor Feyenoord kon dit risico in juli 2024 dan ook geen onbekend verschijnsel meer zijn.

Feyenoord sprak ten onrechte over een DNB-vergunning
Toen Feyenoord de samenwerking met Knaken op 15 juni 2021 aankondigde, stelde de club dat bij de handel in cryptovaluta een platform dat aankopen en verkopen veilig en betrouwbaar verwerkt cruciaal is. Daarop volgde de mededeling dat Knaken 'in het bezit van een DNB-vergunning' was en daarmee die belofte nakwam. Dat klopte niet. Knaken had geen vergunning van De Nederlandsche Bank, maar een registratie als aanbieder van cryptodiensten. Dat verschil lijkt klein, maar was inhoudelijk belangrijk.

Het toezicht van DNB richtte zich destijds op het tegengaan van witwassen en terrorismefinanciering. DNB controleerde niet of een cryptobedrijf financieel gezond was en gaf klanten met de registratie geen bescherming tegen financiële problemen bij de aanbieder. De toezichthouder schreef daar in 2021 zelf glashelder over: 'Het toezicht van DNB biedt geen bescherming aan beleggers of consumenten.'

Een DNB-registratie mocht daarmee niet worden gezien als een keurmerk waaruit bleek dat geld of cryptomunten bij Knaken financieel veilig waren. Juist in 2024 stond het toezicht op cryptodienstverleners op het punt aanzienlijk strenger te worden. Vanaf 22 april van dat jaar konden bedrijven bij de Autoriteit Financiële Markten een vergunning aanvragen onder de nieuwe Europese MiCAR-regels. Anders dan de bestaande DNB-registratie ging deze vergunning gepaard met een veel bredere beoordeling van onder meer de bedrijfsvoering, bestuurders, continuïteit en financiële waarborgen. Ook de bescherming en informatievoorziening aan klanten kreeg onder MiCAR een veel belangrijkere plaats.

Knaken heeft zo'n vergunning daadwerkelijk aangevraagd. Wanneer de aanvraag precies werd ingediend, is niet bekend en daarmee staat ook niet vast of deze op 5 juli 2024, toen Feyenoord de samenwerking verlengde, al formeel bij de AFM lag. Een vergunning kon op dat moment sowieso nog niet van kracht zijn: die kon pas vanaf 30 december 2024 worden gebruikt. Voor bestaande cryptobedrijven met een DNB-registratie gold bovendien een overgangsperiode tot 30 juni 2025.

Uiteindelijk heeft Knaken de MiCAR-vergunning niet verkregen. Waarom de aanvraag niet tot een vergunning heeft geleid, is vanwege de vertrouwelijkheid van het toezicht niet openbaar gemaakt. Dat Knaken het vergunningstraject inging, was in 2024 op zichzelf een positief signaal. Een lopende aanvraag bood Feyenoord echter nog niet dezelfde zekerheid als een daadwerkelijk verleende vergunning.

Niet alleen Feyenoord stapte in
Feyenoord stond overigens niet alleen in de keuze om met Knaken samen te werken. In 2021 sloot het cryptobedrijf tegelijkertijd een overeenkomst met Ajax. Knaken was toen al partner van Sparta Rotterdam. Daarmee was het bedrijf vanaf het seizoen 2021/22 aan drie Eredivisieclubs verbonden.

Bij Feyenoord ging het partnership vanaf het begin nadrukkelijk om meer dan alleen zichtbaarheid. De toenmalige commercieel directeur Joris van Dijk sprak bij de aankondiging in 2021 over de marketingkracht van Feyenoord waarmee Knaken verder zou kunnen groeien. Knaken wilde via de club een grotere doelgroep laten kennismaken met investeren in cryptovaluta.

Dat is relevant. Een sponsor die uitsluitend reclame maakt voor een consumentenproduct is iets anders dan een financiële onderneming waaraan supporters geld of vermogensbestanddelen kunnen toevertrouwen. De naam Feyenoord kan daarbij onbedoeld als een vorm van vertrouwen of aanbeveling worden ervaren.

Samenwerking in 2024 verder uitgebreid
In april 2024 werd de samenwerking verder uitgebreid. Feyenoord introduceerde samen met Knaken de betaalmethode Settle. Supporters konden daarmee als eerste voetbalsupporters in Nederland hun seizoenkaart met cryptovaluta verlengen. Commercieel directeur Ruud van der Knaap sprak van innovatie en klantgerichtheid. Knaken presenteerde Settle daarbij als een 'veilige betaalmethode'. Feyenoord wilde de betaalmogelijkheid later ook voor andere online betalingen beschikbaar maken.

Op 5 juli volgde een volgende stap. Feyenoord maakte bekend dat het partnership voor nog eens drie jaar werd verlengd. Knaken bleef Official Crypto Payments Partner en Official Partner van Feyenoord Vrouwen 1. De eerste zin van het bericht valt met de kennis van nu bijzonder op. Feyenoord omschreef Knaken als:
'Het platform voor iedereen die een veilige plek zoekt om digitale valuta te verhandelen.'

Van der Knaap stelde dat de verlenging aantoonde dat Feyenoord en Knaken succesvol samenwerkten. Knaken liet op zijn beurt weten dat dankzij het partnership een groeiend aantal Feyenoord-supporters met cryptovaluta had kennisgemaakt. De introductie van Settle was volgens het bedrijf bovendien 'slechts de eerste stap'. Het waren stevige woorden. Maar wat was er op dat moment eigenlijk openbaar bekend over de financiële situatie van Knaken?

Jaarrekening kort voor verlenging eindelijk openbaar
Nog geen drie weken vóór de bekendmaking van de verlenging werd de jaarrekening over 2022 van Knaken gedeponeerd. Volgens de gegevens uit het Handelsregister gebeurde dat op 18 juni 2024. Dat was zeer laat. Een jaarrekening moet in Nederland in ieder geval binnen twaalf maanden na afloop van het boekjaar bij de Kamer van Koophandel zijn gedeponeerd. Voor het boekjaar eindigend op 31 december 2022 lag de uiterste termijn daarmee op 31 december 2023.

Een te late deponering is niet alleen een administratieve onvolkomenheid. Wanneer een onderneming later failliet gaat, kan schending van de deponeringsplicht grote gevolgen hebben voor de positie van de bestuurders. Het betekent niet automatisch dat zij privé voor alle schulden aansprakelijk zijn, maar de curator krijgt bij een mogelijke bestuurdersaansprakelijkheidsprocedure een aanzienlijk sterkere bewijspositie. Bij schending van de publicatieplicht koppelt de wet daaraan het vermoeden van onbehoorlijk bestuur en, onder voorwaarden, een vermoeden dat dit een belangrijke oorzaak van het faillissement is geweest. Los van die juridische gevolgen had de zeer late publicatie voor een potentiële zakenpartner aanleiding kunnen zijn om verder te kijken.

Eigen vermogen diep in het rood
De cijfers zelf boden daar eveneens reden toe. Knaken had eind 2021 nog een positief eigen vermogen van € 251.807. In 2022 nam het eigen vermogen af met € 710.718, waardoor het eigen vermogen eind 2022 was omgeslagen naar € 458.911 negatief. De verplichtingen en voorzieningen waren gezamenlijk dus groter dan alle bezittingen van de onderneming.

Een negatief eigen vermogen betekent niet automatisch dat een onderneming op omvallen staat. Een bedrijf kan bijvoorbeeld worden gefinancierd door aandeelhouders of andere geldschieters en ondanks een negatief vermogen jarenlang doorgaan.

Het is wel een duidelijke financiële waarschuwing. Een negatief eigen vermogen behoort tot de omstandigheden die aanleiding kunnen geven om nadrukkelijk naar de continuïteit van een onderneming te kijken. Als er serieuze twijfel bestaat of een onderneming haar activiteiten de komende twaalf maanden kan voortzetten, moet dat in de jaarrekening worden toegelicht.

In de openbaar gemaakte jaarrekening 2022 van Knaken stond geen dergelijke continuïteitstoelichting. Alleen uit het negatieve eigen vermogen kan niet worden geconcludeerd dat die toelichting juridisch verplicht was. Voor Feyenoord had de combinatie van het negatieve vermogen en de zeer late deponering echter wel reden moeten zijn om bij een verlenging voor drie jaar nadere financiële informatie op te vragen. Tien dagen na de deponering verscheen een nog duidelijker signaal.

Knaken had nieuw geld nodig
Op 28 juni 2024 stelde Knaken een informatienota op voor een openbare aanbieding van certificaten van aandelen. Het bedrijf wilde daarmee maximaal € 3 miljoen aan nieuw eigen vermogen ophalen. Die informatienota werd publiek beschikbaar gesteld via de website van de Belgische financiële toezichthouder FSMA. Het betrof geen goedgekeurd prospectus. Op het document staat dat de informatienota niet door de FSMA was gecontroleerd of goedgekeurd. Het document was desondanks voor iedereen openbaar toegankelijk.

Daarin schreef Knaken zelf iets dat voor een commerciële partner bijzonder relevant was:
Het werkkapitaal was voldoende voor de komende maanden, maar zonder extra inspanningen niet toereikend om gedurende de komende twaalf maanden aan de verplichtingen te voldoen.

Knaken gaf aan daarom kapitaal op te halen en daarnaast andere maatregelen te nemen om de continuïteit niet in gevaar te brengen. De inschrijvingsperiode voor de nieuwe certificaten begon op 1 juli 2024. Het bedrijf noemde als doel onder meer het afdekken van financiële risico's. Vier dagen later maakte Feyenoord bekend dat het partnership met drie jaar werd verlengd en presenteerde de club Knaken als een 'veilige plek' om digitale valuta te verhandelen. Juist die tijdlijn roept vragen op.

Twee jaar later gaat het mis
Begin juni van dit jaar gingen de website en app van Knaken op zwart. Klanten konden niet meer inloggen en daarmee ook niet meer bij de cryptovaluta die zij via het platform aanhielden. Knaken had geen MiCAR-vergunning verkregen en staakte zijn activiteiten. Het bedrijf verdween tegelijkertijd van de sponsorpagina van Feyenoord.

Het Openbaar Ministerie vroeg op 30 juni vervolgens het faillissement aan. Aanleiding waren signalen van de AFM over wat het OM een 'zeer zorgwekkende situatie' noemde. De FIOD deed een dag eerder meerdere doorzoekingen, nam digitale gegevensdragers in beslag en legde beslag op vermogen. Er zijn geen personen aangehouden en het strafrechtelijke onderzoek naar mogelijke strafbare feiten loopt nog.

Op 16 juli verklaarde de rechtbank zowel Knaken Cryptohandel B.V. als de gelieerde stichting failliet. Het OM schat dat ongeveer 30.000 klanten zijn getroffen. Volgens justitie ontbreekt ongeveer € 7 miljoen aan klanttegoeden. Waar dat geld is gebleven en waardoor het tekort precies is ontstaan, is nog onderwerp van onderzoek. De rechtbank stelde wel vast dat Knaken onvoldoende vermogen heeft om alle klanten volledig te betalen.

Had Feyenoord de samenwerking moeten verlengen?
Met de kennis van 2026 is het gemakkelijk om te zeggen dat Feyenoord nooit met Knaken in zee had moeten gaan. Zo eenvoudig ligt het niet. Er zijn op dit moment geen aanwijzingen dat Feyenoord in 2024 wist dat twee jaar later miljoenen euro's aan klanttegoeden zouden ontbreken. Evenmin kan de club verantwoordelijk worden gemaakt voor de bedrijfsvoering van Knaken. De situatie in juli 2024 verdient echter wel een kritischer oordeel.

Feyenoord wist dat handel in cryptovaluta risico's met zich meebrengt. De club had eerder ten onrechte gesproken over een DNB-vergunning, terwijl de registratie juist geen zekerheid bood over de financiële gezondheid van Knaken. Grote cryptoplatforms waren inmiddels omgevallen en een veel strenger Europees vergunningenstelsel stond voor de deur.

Daar kwam vlak vóór de verlenging concrete financiële informatie over Knaken zelf bij. De jaarrekening was veel te laat gepubliceerd en het eigen vermogen was negatief. Kort daarna maakte Knaken zelf openbaar dat het zonder aanvullende inspanningen onvoldoende werkkapitaal had om de komende twaalf maanden aan zijn verplichtingen te voldoen en probeerde het maximaal drie miljoen euro aan nieuw vermogen op te halen.

Dat betekent nog altijd niet dat Feyenoord kon weten dat Knaken failliet zou gaan. Het betekent wel dat er voldoende signalen waren om extra zorgvuldig te zijn.

Vertrouwen van supporters vraagt om extra zorgvuldigheid
Bij een gewone sponsor kan een voetbalclub onmogelijk ieder bedrijfsrisico controleren. Bij een financiële partner die zich rechtstreeks tot supporters richt en geld of cryptovaluta voor hen bewaart, mag de lat hoger liggen. Feyenoord stelde zijn naam en marketingkracht beschikbaar aan Knaken. De club wist dat daardoor supporters met cryptovaluta kennismaakten. Vervolgens werd de samenwerking uitgebreid naar betalingen voor seizoenkaarten en sprak Feyenoord op zijn eigen website over een veilige plek om digitale valuta te verhandelen.

Daarmee straalt een partnership onvermijdelijk een zekere mate van betrouwbaarheid uit. Supporters mogen er niet zonder meer van uitgaan dat Feyenoord garant staat voor een sponsor, maar de club moet er wel rekening mee houden dat haar naam vertrouwen wekt.

Gezien de openbare financiële signalen had Feyenoord in de zomer van 2024 daarom grondig moeten toetsen of Knaken nog altijd een geschikte partner was. Daarbij had niet alleen gekeken moeten worden naar de commerciële opbrengsten en mogelijkheden van Settle, maar ook naar de financiële positie, de continuïteit, het toekomstige vergunningstraject en de risico's voor supporters. Of die toets daadwerkelijk en in voldoende mate heeft plaatsgevonden, is niet bekend.

Van fouten moet worden geleerd
Het faillissement van Knaken kan Feyenoord niet worden aangerekend. Wel valt achteraf bezien moeilijk te verdedigen dat de club op 5 juli 2024 zonder enige nuance sprak over een 'veilige plek', terwijl kort daarvoor openbare informatie beschikbaar was gekomen waaruit bleek dat Knaken financieel kwetsbaar was en nieuw kapitaal nodig had. Daarmee heeft Feyenoord onnodige risico's genomen. Niet alleen financieel en juridisch, maar vooral richting zijn eigen supporters en voor het imago van de club.

Het verleden kan niet worden teruggedraaid. Wel behoort Feyenoord hier lessen uit te trekken. Bij commerciële samenwerkingen met ondernemingen uit sectoren met een verhoogd financieel risico moet uitgebreider onderzoek plaatsvinden en moet veel terughoudender worden omgegaan met kwalificaties als veilig en betrouwbaar.

Een partnership levert geld op, maar Feyenoord stelt er ook iets tegenover dat veel moeilijker in euro's is uit te drukken: het vertrouwen dat supporters in hun club hebben. Juist daarom moeten bij dit soort sponsordeals de risico's worden afgewogen tegen de baten. De vraag is of dat bij de verlenging met Knaken in 2024 in voldoende mate is gebeurd.