KNVB pioniert met strenge vuurwerkregel, maar Noorwegen laat zien dat het ook anders kan

De aanpak van vuurwerk in Nederlandse voetbalstadions is verder aangescherpt. Zodra vuurwerk richting het veld of een andere tribune wordt gegooid of geschoten, wordt de wedstrijd voortaan direct en definitief gestaakt. Geen tijdelijke onderbreking en geen tweede waarschuwing. De spelers gaan naar binnen en de toeschouwers moeten het stadion verlaten.

Dat de autoriteiten na de recente incidenten ingrijpen, is begrijpelijk. In Leeuwarden liepen zeven Cambuur-supporters onder meer brandwonden, oogletsel en gehoorschade op. Iedere supporter moet veilig naar een stadion kunnen gaan en daar kunnen genieten van de sfeer en de wedstrijd.

Toch roept de automatische staking een belangrijke vraag op. Is dit de verstandigste manier om het aantal incidenten terug te dringen, of bestaan er effectievere maatregelen waarbij onschuldige supporters minder snel de rekening betalen?

Harder optreden tegen individuen
De definitieve staking is niet de enige maatregel. Politie en Openbaar Ministerie gaan het gewelddadige en criminele deel van harde kernen en ultragroepen intensiever opsporen en vervolgen. Daarnaast wordt gekeken naar technologische hulpmiddelen, een digitale meldplicht en betere controle op stadionverboden. Wie ondanks een landelijk stadionverbod toch binnenkomt, riskeert volgens de KNVB een boete van minimaal 900 euro en een aanvullend stadionverbod van 36 maanden. Dat is een aanpak waarbij de gevolgen in de eerste plaats terechtkomen bij de mensen die de regels overtreden.

Engeland en Wales laten zien dat zo’n individuele aanpak effect kan hebben. Het bezit van een fakkel of ander vuurwerk in of bij een stadion is daar een strafbaar feit. Rechters kunnen bovendien een Football Banning Order opleggen. Zo’n verbod geldt voor alle gereguleerde wedstrijden en duurt normaal gesproken drie tot vijf jaar. Wanneer ook een gevangenisstraf wordt opgelegd, kan de duur oplopen tot zes à tien jaar. Tijdens internationale wedstrijden of eindtoernooien kan iemand daarnaast worden verplicht zijn paspoort in te leveren.

De Britse voetbalwereld is niet volledig vrij van incidenten, maar gerichte opsporing, cameratoezicht en langdurige persoonlijke verboden hebben samen een belangrijke rol gespeeld bij het terugdringen van het vroegere grootschalige hooliganisme. De Britse vervolgingsrichtlijn noemt het afschrikkende effect van deze verboden zelfs groter dan dat van veel gewone straffen. Het is vooral een systeem waarbij de veroorzaker wordt aangepakt, zonder automatisch een heel stadion naar huis te sturen.

Nederland kiest voor een ongeteste landelijke regel
Bij een vergelijking van openbaar beschikbare Europese bondsprotocollen is geen eerder voorbeeld te vinden van een nationale voetbalbond die bij het eerste pyrotechnische projectiel automatisch een definitieve staking voorschrijft, ongeacht of iemand wordt geraakt. Een eerdere landelijke proef met precies deze systematiek is evenmin te vinden. De KNVB lijkt met deze maatregel dus daadwerkelijk te pionieren.

Nederland kende sinds 2023 al een streng stakingsprotocol. Wanneer een speler of scheidsrechter door een voorwerp werd geraakt, moest een wedstrijd direct definitief worden gestaakt. De nieuwe regel gaat verder. Bij vuurwerk is een treffer niet langer nodig. Het gevaar dat door de handeling ontstaat, is voldoende.

Daar valt iets voor te zeggen. Een explosief dat enkele meters naast een speler ontploft, kan bij een volgende poging wel iemand raken. Door direct te stoppen, hoeven de autoriteiten niet te wachten totdat er daadwerkelijk een slachtoffer valt. Bovendien is de regel eenvoudig en voorspelbaar. Iedereen weet vooraf wat het gevolg is.

Daartegenover staat een zwaar bezwaar. Als één persoon in de openingsfase een fakkel op het veld gooit, zonder iemand te raken, is de wedstrijd meteen afgelopen. Duizenden supporters die zich wel gedragen, worden naar huis gestuurd. Wat er daarna met het restant gebeurt, moet door het competitiebestuur worden bepaald. Het ligt voor de hand dat de wedstrijd op een later moment, geheel of gedeeltelijk, zonder publiek wordt uitgespeeld. In een overvolle voetbalagenda moet dan een nieuwe datum worden gevonden. Beide clubs maken extra kosten voor spelers, personeel, vervoer, beveiliging en stadiongebruik. Supporters zijn hun tijd, reiskosten en mogelijk hun wedstrijdkaart kwijt.

Het protocol maakt een wedstrijd bovendien kwetsbaar voor iemand die bewust ontregeling wil veroorzaken. Eén kwaadwillende toeschouwer kan met één handeling het evenement beëindigen. Dat kan iemand die zijn individuele straf voor lief neemt om een club, tegenstander of medesupporters te duperen. De dader krijgt dan precies de landelijke aandacht en ontwrichting waarop hij mogelijk uit was. Of dat scenario zich daadwerkelijk gaat voordoen, moet worden afgewacht. Laten we hopen van niet. Het risico bestaat echter wel. In zo’n geval pakt de collectieve sanctie buitengewoon zwaar uit, terwijl de veroorzaker het verloop van de wedstrijd feitelijk in handen krijgt.

De gewenste uitkomst is dat de zekerheid van een definitieve staking supporters ervan weerhoudt vuurwerk te gooien of te schieten. Wanneer die afschrikking werkt, kan de maatregel incidenten voorkomen. Wanneer zij niet werkt, worden vooral grote groepen onschuldige supporters, clubs en spelers getroffen. Juist omdat deze landelijke systematiek nog niet eerder is beproefd, is het onzeker welk effect de zwaarste sanctie uiteindelijk zal hebben.

Pyro verdwijnt niet vanzelf
Noorwegen en Frankrijk kozen voor een andere gedachte. In plaats van alle pyrotechniek uitsluitend te bestrijden, proberen zij een deel ervan onder gecontroleerde omstandigheden mogelijk te maken. Dat betekent niet dat vuurwerk naar spelers of andere tribunes wordt geaccepteerd. Evenmin wordt zwaar knalvuurwerk toegestaan. Het uitgangspunt is dat er een verschil bestaat tussen een voorbereide sfeeractie met geschikte producten en iemand die anoniem een explosief door een vol stadion gooit.

Veel supporters genieten van een goed uitgevoerde pyroactie. De kleuren, rook en lichteffecten zijn onderdeel geworden van de internationale supporterscultuur. Harde kernen en ultragroepen zullen daar niet eenvoudig afscheid van nemen. Ondanks verboden en hoge boetes zijn pyroacties in stadions over de hele wereld blijven bestaan. Volledige uitbanning is daarom mogelijk geen realistisch doel. De vraag kan ook zijn hoe de behoefte aan zulke acties naar een veiliger en controleerbaar kader kan worden verplaatst.

Het Noorse model
In Noorwegen kregen clubs in de hoogste mannen- en vrouwencompetities vanaf 2024 een tijdelijke ontheffing voor bepaalde pyrotechnische producten. De regeling is na een positieve evaluatie verlengd tot en met het seizoen 2027. Een legale actie moet vooraf worden besproken door de club, veiligheidsorganisatie en supporters. De organisator maakt een risicoanalyse en informeert de lokale brandweer. In het stadion worden maximaal twee duidelijk gemarkeerde pyrozones aangewezen, met voldoende afstand tot andere bezoekers en een vrije vluchtroute.

Alleen vooraf goedgekeurde producten mogen worden gebruikt. De personen die de fakkels vasthouden moeten minimaal achttien jaar zijn, nuchter, herkenbaar en door de club zijn geïnstrueerd. De supporterscoördinator verdeelt het afgesproken aantal producten. Blusmiddelen, branddekens en emmers moeten aanwezig zijn. Stewards, fotografen, ballenjongens en andere medewerkers worden vooraf gewaarschuwd. Illegaal gebruik blijft verboden en wordt individueel bestraft. Ook kan de Noorse bond optreden wanneer rook het verloop van de wedstrijd belemmert. Legalisering betekent dus niet dat alles wordt toegestaan. Er wordt juist een scherpe grens aangebracht tussen een gecontroleerde actie en gevaarlijk, anoniem gebruik.

Volgens de evaluatie van de Noorse regering heeft de regeling geleid tot betere controle en minder illegaal gebruik. De overheid concludeerde dat het systeem naar behoren functioneert en voldoende basis biedt om ermee door te gaan. De officiële richtlijnen van de Noorse voetbalbond combineren facilitering dan ook met sancties tegen overtreders.

Het Franse experiment
Frankrijk koos eveneens voor gereguleerde pyroacties, maar bouwde een veel bureaucratischer systeem op. Sinds het seizoen 2021/2022 konden clubs en supportersgroepen experimenteren met vooraf goedgekeurde acties. In 2023 werd daarvoor een landelijke regeling ingevoerd. Een club en de eigenaar van het stadion moeten minimaal een maand van tevoren gezamenlijk toestemming vragen aan de lokale autoriteiten. Daarna moet ook de competitiecommissie van de Franse profcompetitie akkoord gaan. De actie mag de wedstrijd niet verstoren en moet binnen een vooraf vastgelegd veiligheidsplan worden uitgevoerd.

In de eerste fase werd de regeling volgens de Franse profcompetitie 28 keer gebruikt bij veertien clubs. Gemiddeld werden per actie ongeveer 28 pyrotechnische voorwerpen ingezet. Bij de toegestane acties zijn in de openbare evaluaties geen slachtoffers geregistreerd. Ook werden geen ernstige ontsporingen gemeld. Op dat onderdeel werkte het experiment dus. Supporters konden een visuele actie uitvoeren, terwijl de club wist welke producten werden gebruikt, wie daarvoor verantwoordelijk waren en waar het zou gebeuren.

Het bredere doel, het terugdringen van illegale pyrotechniek, werd echter niet bereikt. In het seizoen 2023/2024 werden nog maar twaalf officiële experimenten bij tien clubs gehouden. Tegelijkertijd steeg het totale geregistreerde gebruik van pyrotechniek volgens de Franse hooliganisme-eenheid DNLH met 12,45 procent.

Daaruit blijkt dat de Franse regeling onvoldoende aantrekkelijk was om het illegale gebruik te vervangen. Sommige supportersgroepen vonden de aanvraagprocedure te traag en te ingewikkeld. Zij wilden hun acties niet een maand van tevoren volledig vastleggen en kozen alsnog voor de anonimiteit en spontaniteit van een illegale actie.

Preventie én repressie
De beste aanpak lijkt daarom een combinatie van preventie en repressie. Straf personen die vuurwerk gooien of schieten hard, maar bied tegelijkertijd ruimte aan veilige en gecontroleerde sfeeracties. Het Noorse model laat zien dat veiligheid en sfeer elkaar niet hoeven uit te sluiten. Door duidelijke afspraken te maken, wordt bovendien het onderscheid tussen een georganiseerde pyroactie en gevaarlijk vuurwerkgebruik veel scherper.

Nederland kiest nu direct voor de zwaarste collectieve sanctie. De KNVB pioniert met een landelijke regel waarvan nog moet blijken of de afschrikkende werking opweegt tegen de mogelijke gevolgen voor duizenden goedwillende supporters en de betrokken clubs. Het is te hopen dat de maatregel voorkomt dat vuurwerk nog richting het veld of andere tribunes wordt geschoten. De praktijk zal moeten uitwijzen of dat ook werkelijk gebeurt.